Prurja maksimale e pellgut me hidrogramin SCS: nga DTM-ja te Qmax
Metoda SCS-CN hap pas hapi: pellgu nga DTM-ja, CN-ja nga mbulesa e tokës, shiu nga IDF dhe hidrogrami i NRCS, me një shembull të zgjidhur afër Tiranës.

Çdo tombino, kanal anësor rruge apo mbrojtje bregu nis me të njëjtën pyetje: sa ujë do të vijë këtu në shiun e projektimit? Prurja maksimale e pellgut është numri mbi të cilin përmasohet gjithë vepra. Nëse e nënvlerësoni, uji kalon mbi rrugë. Nëse e mbivlerësoni, paguani beton dhe tuba që nuk duheshin.
Në praktikë, pjesa më e gjatë nuk është formula, por përgatitja: kufizimi i pellgut në CAD mbi isohipse, matja e sipërfaqes dhe e gjatësisë së rrjedhës, pjerrësia, numri i kurbës nga hartat e tokave dhe shiu nga kurbat IDF. Për një pellg të vogël kjo merr lehtë gjysmë dite. Në këtë artikull shpjegojmë metodën SCS-CN hap pas hapi dhe zgjidhim një shembull real me numra, të njëjtin që ngarkon butoni «Shembull» te Hidrogrami SCS-CN i AlbGIS.
Pse hidrogram dhe jo vetëm metoda racionale
Metoda racionale, Q = C·i·A, jep vetëm pikun e prurjes dhe është e përshtatshme për pellgje të vogla, kryesisht urbane. Për të keni veglën e veçantë Metoda Racionale e Prurjeve. Hidrogrami jep gjithë ecurinë e prurjes në kohë: kur fillon të rritet, kur arrin pikun dhe sa ujë kalon gjithsej. Vëllimi ju duhet kur projektoni një pellg vonese, kur kontrolloni një tombino me grumbullim uji para hyrjes ose kur krahasoni skenarë.
Metoda SCS-CN, sot e njohur si metoda e NRCS-it (National Engineering Handbook Part 630, shkurt NEH-630), është ndër më të përdorurat për pellgje rurale dhe gjysmë-urbane. Arsyeja është e thjeshtë: e lidh rrjedhën me tokën dhe me mbulesën përmes një parametri të vetëm, numrit të kurbës CN.
Katër hapat e metodës SCS-CN
1. Pellgu: sipërfaqja, gjatësia dhe pjerrësia
Nga pika e daljes, pra vendi i tombinos, kufizohet pellgu ujëmbledhës. Duhen tri madhësi: sipërfaqja A në km², gjatësia hidraulike ℓ (rruga më e gjatë e ujit deri te dalja) në metra dhe pjerrësia mesatare e pellgut Y në përqindje. Vegla i nxjerr vetë nga DTM-ja 10 m: mbush gropat e modelit me algoritmin «priority-flood», përcakton drejtimin e rrjedhës D8 për çdo qelizë dhe mbledh të gjitha qelizat që derdhen te dalja.
2. Numri i kurbës CN
CN tregon sa nga shiu kthehet në rrjedhë. Varet nga mbulesa e tokës dhe nga grupi hidrologjik i tokës, nga A (rërë, zhavorr, përshkueshmëri e lartë) deri te D (argjilë ose tokë e cekët mbi shkëmb). Vlerat merren nga tabela 2-2 e TR-55. Kur pellgu ka mbulesa të ndryshme, CN peshohet sipas sipërfaqes që zë secila.
3. Shiu i projektimit dhe shiu efektiv
Lartësia e shiut P për periudhën e përsëritjes T merret nga kurbat IDF dhe shpërndahet në kohë me metodën e blloqeve alternuese, me pikun në mes. Rrjedha, pra shiu efektiv, llogaritet me ekuacionin e NEH-630, kapitulli 10:
Q = (P − Ia)² / (P − Ia + S), ku S = 25400/CN − 254 [mm] dhe Ia = 0,2·S.
Ia është humbja fillestare: uji që mbahet nga bimësia, gropat e sipërfaqes dhe infiltrimi para se të nisë rrjedha.
4. Koha e vonesës dhe hidrogrami unitar
Koha e vonesës L llogaritet me ekuacionin 15-4 të NEH-630: L = ℓ^0,8·(S+1)^0,7 / (1900·Y^0,5), me ℓ në këmbë dhe S në inç. Koha e përqendrimit është Tc = L/0,6. Hidrogrami unitar pa dimension i NRCS ka pikun qp = 0,208·A/Tp, në m³/s për 1 mm rrjedhë, ku Tp = Δt/2 + L. Hidrogrami përfundimtar del nga bashkimi (konvolucioni) i hidrogramit unitar me shiun efektiv të çdo hapi kohor Δt.
Shembull i zgjidhur: prurja maksimale e pellgut të një përroi nën Dajt
Shembulli i veglës është një përrua nën malin e Dajtit, me dalje pranë Lanabregasit. Pellgu u kufizua nga DTM-ja 10 m: 59 779 qeliza, me kuota nga 1 611 m deri në 219 m. Mbulesa sipas CORINE 2018 është kryesisht pyll gjethegjerë (72 %), pastaj kullota, karriera, ullishte dhe makje. Grupi i tokës nga harta del C në gjithë pellgun.
| Parametri | Vlera |
|---|---|
| Sipërfaqja A | 5,978 km² |
| Gjatësia hidraulike ℓ | 5 785 m |
| Pjerrësia mesatare Y | 45,7 % |
| CN e peshuar (AMC II) | 72,6 |
| S dhe Ia | 95,9 mm dhe 19,2 mm |
| Koha e vonesës L dhe Tc | 0,62 orë dhe 1,03 orë |
| Hapi kohor Δt | 5 min |
| Kohëzgjatja e shiut | 3 orë (automatike, ≥ 2·Tc) |
| Shiu P (T = 50 vjet) | 101,7 mm |
| Rrjedha Q | 38,1 mm (koeficienti 0,38) |
| Piku i hidrogramit unitar qp | 1,892 m³/s për 1 mm |
| Prurja maksimale Qmax | 42,52 m³/s |
| Koha e pikut | 2,25 orë nga fillimi i shiut |
| Vëllimi i rrjedhës | 228 mijë m³ |
Kontrolli me dorë i rrjedhës: P − Ia = 101,7 − 19,2 = 82,5 mm, prandaj Q = 82,5² / (82,5 + 95,9) = 38,1 mm. Shiu interpolohet në pikën e daljes nga tre stacionet më të afërta, me peshë 1/d²: Tirana Qytet (5,6 km, peshë 87 %), Tirana Aeroporti (16 km) dhe Elbasani (30 km).
Sa ndikojnë zgjedhjet e projektuesit
Me të njëjtin pellg, disa zgjedhje e lëvizin Qmax ndjeshëm:
| Skenari | Qmax (m³/s) |
|---|---|
| T = 10 vjet | 18,67 |
| T = 50 vjet (baza) | 42,52 |
| T = 100 vjet | 54,43 |
| Grupi D në gjithë pellgun (CN 79,1) | 65,06 |
| λ = 0,05 në vend të 0,20 (Hawkins et al., 2002) | 54,77 |
Grupi i tokës ka ndikimin më të madh. Harta SoilGrids (250 m) del kryesisht C, sepse nuk e njeh trashësinë e tokës mbi shkëmb. Për pellgje malore me tokë të cekët është më e drejtë të zgjidhni D. Për aluvione ranore, B.
Kontrollet para se ta përdorni Qmax
- Hapi kohor: Δt ≤ 0,29·Tp (NEH-630, kap. 16). Në shembull 5 min ≤ 11,4 min.
- Koha e përqendrimit: krahasoni Tc me formulën e Kirpich-ut. Këtu 1,03 orë kundrejt 0,44 orë. Raporti 2,3 është ende brenda kufirit orientues të veglës (0,4 deri 2,5), por tregon se në pellgje të pjerrëta dy metodat japin kohë mjaft të ndryshme.
- Kohëzgjatja e shiut: të paktën 2·Tc, përndryshe piku nënvlerësohet.
- Madhësia e pellgut: hidrogrami unitar sintetik përdoret deri rreth 2 000 km². Pellgjet më të mëdha ndahen në nënpellgje.
- Reduktimi sipërfaqësor: shiu merret në pikën e daljes pa reduktim, prandaj për pellgje mbi rreth 25 km² vlera është në anën e sigurisë.
Rezultati vlen për projekt-idenë dhe projektin paraprak. Për projektin e zbatimit verifikohet me studim hidrologjik dhe rilevim.
Si ta bëni me AlbGIS
- Hapni albgis.com/hidrogrami. Për ta parë menjëherë, shtypni «Shembull»: ngarkohet pellgu i mësipërm.
- Hapi «Pellgu»: klikoni në hartë pikën e daljes ose shkruani koordinatat WGS84. Kufizimi automatik kërkon llogari falas AlbGIS, sepse DTM-ja jepet me kufi ditor. Pa llogari, shënoni «Vlerat e pellgut me dorë» dhe shkruani A, ℓ dhe Y.
- Hapi «Mbulesa & CN»: kontrolloni tabelën e CN-së. Grupin e tokës e merrni nga harta ose e zgjidhni vetë (A deri D). Mund të jepni edhe CN-në me dorë.
- Hapi «Shiu»: zgjidhni periudhën e përsëritjes (2 deri 100 vjet), kohëzgjatjen (automatike ose 1 deri 24 orë) dhe λ.
- Hapi «Hidrogrami»: lexoni Qmax, kohën e pikut, rrjedhën dhe vëllimin.
- Skeda «Dalja»: hidrogrami eksportohet si CSV dhe kufiri i pellgut si GeoJSON. «Raport PDF», relacioni teknik me hartën e pellgut, tabelën e CN-së, shiun, hidrogramin dhe metodikën, është në planin Premium (9 €/muaj).
Me Qmax në dorë, kaloni te Tombinat (Culvert) ose Kanalet e Hapura për përmasimin e veprës. Si zgjidhet seksioni i tombinos e shpjegojmë te tombinot nën rrugë. Nëse pika e daljes ju vjen nga GPS-i në terren, shihni si t'i ktheni koordinatat GPS në KRGJSH-2010. Për ujërat e shiut në mjedis urban lexoni edhe pse përmbytjet urbane nuk janë fatkeqësi natyrore.
Pyetje të shpeshta
Çfarë është numri i kurbës CN?
Është një numër nga 30 deri 100 që përmbledh sa ujë thith toka dhe sa rrjedh. CN i lartë (asfalt, argjilë) do të thotë më shumë rrjedhë; CN i ulët (pyll mbi tokë ranore) do të thotë më pak. Varet nga mbulesa, grupi hidrologjik i tokës dhe lagështia paraprake.
Kur përdoret metoda SCS dhe kur metoda racionale?
Metoda racionale jep vetëm pikun dhe përdoret për pellgje të vogla, kryesisht urbane. Metoda SCS jep të gjithë hidrogramin, pra edhe vëllimin dhe kohën e pikut, dhe përshtatet më mirë për pellgje rurale e malore deri në disa qindra km².
Si llogaritet koha e përqendrimit të pellgut?
Në metodën NRCS, Tc = L/0,6, ku koha e vonesës L varet nga gjatësia hidraulike, CN-ja dhe pjerrësia mesatare e pellgut. Është mirë ta krahasoni me një formulë tjetër, si Kirpich, sepse në pellgje të pjerrëta rezultatet ndryshojnë.
Provojeni falas te Hidrogrami SCS-CN: ngarkoni shembullin, pastaj vendosni pikën tuaj të daljes. Për studime hidrologjike të plota, me rilevim, përmasim veprash dhe relacion për leje, ekipi i Decagon është gati: na shkruani dhe fillojmë një projekt.
Videoja me hapat do të publikohet së shpejti në kanalin YouTube të Decagon.
Lexo edhe

Kanalizimet gravitacionale: nga popullsia te diametri i tubit
Tubi më i madh nuk është gjithmonë zgjidhja. Pse shpejtësia minimale ka po aq rëndësi sa kapaciteti, dhe si kontrollohen…

Ujërat e shiut në qytet: pse përmbytjet urbane nuk janë fatkeqësi natyrore
Çdo metër katror i asfaltuar shndërron ujin që dikur thithej në rrjedhje sipërfaqësore. Si dimensionohet një rrjet shiu me Metodën…

Si projektohet një rrjet ujësjellësi që mban presionin
Diametri i madh nuk do të thotë rrjet i mirë. Si lidhen prurja, presioni dhe humbjet, dhe pse modelimi hidraulik…
Keni një projekt në mendje?
Shumë nga këto artikuj lindën nga pyetje të klientëve. Na shkruani tuajën.
