Максимален проток од сливот со SCS хидрограм: од DTM до Qmax
Методата SCS-CN чекор по чекор: слив од DTM, CN од покривката, дожд од IDF и хидрограм на NRCS, со решен пример кај Тирана.

Секој пропуст, страничен канал покрај пат или заштита на брег почнува со истото прашање: колку вода ќе дојде тука при пресметковниот дожд? Максималниот проток од сливот е бројот според кој се димензионира целиот објект. Ако го потцените, водата прелева преку патот и го еродира насипот. Ако го прецените, плаќате бетон и цевки што не биле потребни.
Во пракса, најдолгиот дел не е формулата, туку подготовката: ограничување на сливот во CAD врз изохипси, мерење на површината и должината на текот, наклонот, бројот на кривата од картите на почви и дождот од IDF кривите. За мал слив тоа лесно одзема половина ден. Во овој текст ја објаснуваме методата SCS-CN чекор по чекор и решаваме реален пример со бројки, истиот што го вчитува копчето «Shembull» (Пример) во алатката Хидрограм SCS-CN на AlbGIS.
Зошто хидрограм, а не само рационалната метода
Рационалната метода, Q = C·i·A, го дава само врвот на протокот и е погодна за мали, претежно урбани сливови. За неа AlbGIS има посебна алатка, Рационална метода. Хидрограмот го дава целиот тек на протокот во време: кога почнува да расте, кога го достигнува врвот и колку вода поминува вкупно. Волуменот ви треба кога проектирате ретензионен базен, кога проверувате пропуст со акумулација пред влезот или кога споредувате сценарија.
Методата SCS-CN, денес позната како метода на NRCS (National Engineering Handbook Part 630, накратко NEH-630), е меѓу најкористените за рурални и полуурбани сливови. Причината е едноставна: го поврзува истекувањето со почвата и покривката преку еден параметар, бројот на кривата CN.
Четирите чекори на методата SCS-CN
1. Сливот: површина, должина и наклон
Сливот се ограничува од излезната точка, односно од местото на пропустот. Потребни се три големини: површина A во km², хидрауличка должина ℓ (најдолгиот пат на водата до излезот) во метри и среден наклон на сливот Y во проценти. Алатката ги добива сама од DTM со резолуција 10 m: ги пополнува вдлабнатините со алгоритмот «priority-flood», за секоја ќелија одредува D8 насока на течење и ги собира сите ќелии што се влеваат во излезот.
2. Бројот на кривата CN
CN покажува колкав дел од дождот станува површинско истекување. Зависи од покривката на земјиштето и од хидролошката група на почвата, од A (песок, чакал, висока пропустливост) до D (глина или плитка почва врз карпа). Вредностите се земаат од табелата 2-2 на TR-55. Кога сливот има различни покривки, CN се пондерира според површината.
3. Пресметковен дожд и ефективен дожд
Висината на дождот P за повратен период T се зема од IDF кривите и се распределува во време со методата на наизменични блокови, со врвот во средината. Истекувањето, односно ефективниот дожд, се пресметува со равенката од NEH-630, поглавје 10:
Q = (P − Ia)² / (P − Ia + S), каде S = 25400/CN − 254 [mm] и Ia = 0,2·S.
Ia е почетната загуба: водата што ја задржуваат вегетацијата, вдлабнатините и инфилтрацијата пред да почне истекувањето.
4. Време на задоцнување и единечен хидрограм
Времето на задоцнување L се пресметува со равенката 15-4 од NEH-630: L = ℓ^0,8·(S+1)^0,7 / (1900·Y^0,5), со ℓ во стапки и S во инчи. Времето на концентрација е Tc = L/0,6. Бездимензионалниот единечен хидрограм на NRCS има врв qp = 0,208·A/Tp, во m³/s за 1 mm истекување, каде Tp = Δt/2 + L. Конечниот хидрограм се добива со конволуција на единечниот хидрограм со ефективниот дожд за секој временски чекор Δt.
Решен пример: максимален проток од сливот на поток под Дајти
Примерот во алатката е поток под планината Дајти, кај Тирана, со излез во близина на Ланабрегас. Сливот е ограничен од DTM 10 m: 59 779 ќелии, со коти од 1 611 m до 219 m. Покривката според CORINE 2018 е претежно широколисна шума (72 %), потоа пасишта, каменоломи, маслинови насади и макија. Групата на почва од картата е C во целиот слив.
| Параметар | Вредност |
|---|---|
| Површина A | 5,978 km² |
| Хидрауличка должина ℓ | 5 785 m |
| Среден наклон Y | 45,7 % |
| Пондериран CN (AMC II) | 72,6 |
| S и Ia | 95,9 mm и 19,2 mm |
| Задоцнување L и Tc | 0,62 h и 1,03 h |
| Временски чекор Δt | 5 min |
| Траење на дождот | 3 h (автоматски, ≥ 2·Tc) |
| Дожд P (T = 50 години) | 101,7 mm |
| Истекување Q | 38,1 mm (коефициент 0,38) |
| Врв на единечниот хидрограм qp | 1,892 m³/s за 1 mm |
| Максимален проток Qmax | 42,52 m³/s |
| Време до врвот | 2,25 h од почетокот на дождот |
| Волумен на истекување | 228 илјади m³ |
Рачна проверка на истекувањето: P − Ia = 101,7 − 19,2 = 82,5 mm, па Q = 82,5² / (82,5 + 95,9) = 38,1 mm. Дождот се интерполира во излезната точка од трите најблиски станици со тежина 1/d²: Тирана град (5,6 km, тежина 87 %), Тирана аеродром (16 km) и Елбасан (30 km).
Колку влијаат изборите на проектантот
Со истиот слив, неколку избори значително го менуваат Qmax:
| Сценарио | Qmax (m³/s) |
|---|---|
| T = 10 години | 18,67 |
| T = 50 години (основа) | 42,52 |
| T = 100 години | 54,43 |
| Група D во целиот слив (CN 79,1) | 65,06 |
| λ = 0,05 наместо 0,20 (Hawkins et al., 2002) | 54,77 |
Најголемо влијание има групата на почва. Картата SoilGrids (250 m) дава претежно C, бидејќи не ја познава дебелината на почвата врз карпата. За планински сливови со плитка почва поправилно е да изберете D. За песокливи алувиуми, B.
Проверки пред да го користите Qmax
- Временски чекор: Δt ≤ 0,29·Tp (NEH-630, погл. 16). Во примерот 5 min ≤ 11,4 min.
- Време на концентрација: споредете го Tc со формулата на Kirpich. Тука 1,03 h наспроти 0,44 h. Односот 2,3 е сè уште во ориентационата граница на алатката (0,4 до 2,5), но покажува дека кај стрмни сливови двете методи даваат доста различни времиња.
- Траење на дождот: најмалку 2·Tc, инаку врвот се потценува.
- Големина на сливот: синтетичкиот единечен хидрограм се користи до околу 2 000 km². Поголемите сливови се делат на подсливови.
- Површинска редукција: дождот се зема во излезната точка без редукција, па за сливови над околу 25 km² вредноста е на страната на сигурноста.
Резултатот е наменет за идеен и прелиминарен проект. За изведбен проект се потврдува со хидролошка студија и геодетско снимање.
Како да го направите со AlbGIS
- Отворете albgis.com/hidrogrami. За да видите резултат веднаш, притиснете «Shembull» (Пример): се вчитува сливот од погоре.
- Чекор «Pellgu» (Слив): кликнете ја излезната точка на картата или внесете WGS84 координати. Автоматското ограничување бара бесплатна сметка на AlbGIS, бидејќи DTM се дава со дневен лимит. Без сметка, означете «Vlerat e pellgut me dorë» (вредности рачно) и внесете A, ℓ и Y.
- Чекор «Mbulesa & CN» (Покривка и CN): проверете ја табелата со CN. Групата на почва ја земате од картата или ја избирате сами (A до D). CN може да се внесе и директно.
- Чекор «Shiu» (Дожд): изберете повратен период (2 до 100 години), траење (автоматски или 1 до 24 часа) и λ.
- Чекор «Hidrogrami» (Хидрограм): прочитајте ги Qmax, времето до врвот, истекувањето и волуменот.
- Јазичето «Dalja» (Излез): хидрограмот се извезува како CSV, а границата на сливот како GeoJSON. «Raport PDF», технички опис со карта на сливот, табела со CN, дожд, хидрограм и методологија, е дел од планот Premium (9 €/месечно).
Со Qmax во рака, преминете на Пропусти (Culvert) или Отворени канали за димензионирање на објектот. Ако излезната точка ја имате од рачен GPS, погледнете како да ги претворите GPS координатите во KRGJSH-2010. За атмосферските води во градовите, прочитајте и зошто урбаните поплави не се природна непогода.
Често поставувани прашања
Што е бројот на кривата CN?
Тоа е број од 30 до 100 што сумира колку вода впива земјиштето и колку истекува. Висок CN (асфалт, глина) значи повеќе истекување; низок CN (шума врз песоклива почва) значи помалку. Зависи од покривката, хидролошката група на почвата и претходната влажност.
Кога се користи методата SCS, а кога рационалната метода?
Рационалната метода го дава само врвот и се користи за мали, претежно урбани сливови. Методата SCS го дава целиот хидрограм, вклучително волуменот и времето до врвот, и подобро одговара за рурални и планински сливови до неколку стотици km².
Како се пресметува времето на концентрација?
Кај методата на NRCS, Tc = L/0,6, каде задоцнувањето L зависи од хидрауличката должина, CN и средниот наклон на сливот. Добро е да се спореди со друга формула, како Kirpich, бидејќи кај стрмни сливови резултатите се разликуваат.
Пробајте бесплатно во алатката Хидрограм SCS-CN: вчитајте го примерот, потоа поставете своја излезна точка. За целосни хидролошки студии со геодетско снимање, димензионирање на објекти и елаборат за дозвола, тимот на Decagon е подготвен: пишете ни и да започнеме проект.
Видеото со чекорите наскоро ќе биде објавено на YouTube каналот на Decagon.
Прочитајте и

Гравитациони канализации: од бројот на жители до дијаметарот на цевката
Најголемата цевка не е секогаш решението. Зошто минималната брзина е исто толку важна колку и капацитетот и како се проверуваат…

Атмосферски води во градот: зошто урбаните поплави не се природна катастрофа
Секој асфалтиран квадратен метар ја претвора водата што некогаш се впивала во површинско истекување. Како се димензионира мрежа за атмосферски…

Како се проектира водоводна мрежа што го одржува притисокот
Големиот дијаметар не значи добра мрежа. Како се поврзани протокот, притисокот и загубите и зошто хидрауличкото моделирање го открива проблемот…
Имате проект на ум?
Многу од овие статии почнаа како прашања од клиенти. Пратете ни го вашето.
